۱۸
 
کد مطلب: 43622
 
تاریخ انتشار : شنبه ۲۵ مهر ۱۳۹۴ ساعت ۱۳:۳۴
تاريخچة علم و علامت محل اختلاف و شامل نقل قول های زیادی است. مورخان نیز تاريخچه علم و علامت را در دوره‌هاي مختلف عنوان مي‌كنند. برخی اساس آن را مربوط به دوره آق قويونلوها و قره قويونلوها ، عده اي به دورة صفويه و عده اي به دوره زنديه و قاجاريه نسبت می دهند.
 
ایران خبر- علم و علامت در فرهنگ دهخدا بدین معانی تعبیر شده است؛
علم: پرچم، رعيت، نشان لشكر، بيرق و آنچه به سر نيزه بندند ، درفش و در اصطلاح "عزاداري حسينی" نام علم و علامت خاصی است كه هر هيئت و دسته ، ويژه خود دارد و آن را از دسته‌هاي ديگر متمايز می‌سازد

علامت:  صليب مانندی كه بر چوب يا آهن افقی كه از آن از سوی پايين شال های ترمه آويزند و سوی زير لاله و تنديس هايی از مرغ وپرنده روی آن نصب كنند و در ميانه از فلز طويل دارد و بر نوك آن فلز ، پر يا گلوله ای از شيشه الوان نصب كنند و اين زبانه های فلزی كه به تيغ مشهور است سه يا پنج باشد كه ضمناَ قدمت آن به سلاطين قاجار مي رسد.

تاریخچه­ علم و علامت

تاريخچة علم و علامت محل اختلاف و شامل نقل قول های زیادی است. مورخان نیز تاريخچه علم و علامت را در دوره‌هاي مختلف عنوان مي‌كنند. برخی اساس آن را مربوط به دوره آق قويونلوها و قره قويونلوها ، عده اي به دورة صفويه و عده اي به دوره زنديه و قاجاريه نسبت می دهند.

قديمی ترين علامت­های ايراني در موزه توپكاپي استانبول نگهداری می شود. شايد اين علامت­ها كه نمونه ای از علامت و نشان قبايل مختلف ايرانی است در عصر حكومت تركمن های آق قويونلوها و قره قويونلوها وجود داشته اند و دسته های سياسی و مذهبی از آنها استفاده می كرده اند.
علامت­ ها از صفحه های آهنی با تيغه هایی باريك و بلند ساخته می شده اند و در رأس آن علامت، نشان سنتی و قومی قبيله ای را نصب می کردند. بین شيعه مذهبان نام الله و يا الله محمد و يا پنج تن (ع) با نقره كاری روی آن حک می شد.  تيغه بلند و باريك آهنی با صفحه ای مدور و بزرگتر در انتهای تيغه كه دارای قابی از فلز بود خاتمه می يافت. دور اين قاب با سرهای اژدها تزئین می شد كه از هنرهای چينی و ژاپنی اقتباس شده بود. تصوير اين علامت­ ها در مينياتورهای قرن 15 ميلادی هم ديده می شود اين علامت ها بر روی دسته ای چوبی يا فلزی قرار می گرفت و پيشاپيش دسته‌ها حمل می‌شد.

در سال های بعد خصوصا در دوران زنديان و قاجاريه تزئينات ديگری هم به علامت های دسته اضافه شد. عزاداران مذهبی در ايام سوگواري با بزرگداشت و تشريفات ديگر آنها را بكار مي بردند. در آن دوران علامت ها را پيشاپيش صف سوگواران حركت مي دادند علامت های قديمی تر معمولاَ پايه ای داشتند كه كلمات مذهبی بر روی آن منقوش بود و دو اژدها با دهان باز از آن حفاظت می­كردند كه صورت آنها نيز سوراخ بود.

برخی علامت ها دارای نگاره طاووس، پرنده، چهار گلدان و يك جفت طوطی در دو طرف علامت  سات که گاه دو شمعدان به ميله اي كه قاب بر آن تكيه دارد متصل است. در گذشته علامت­ها يك تيغه بودند و تزئيناتي به آن متصل مي‌شد. اين علامت­ ها كم كم تبديل به علامتهاي سه‌تيغه، پنج تيغه، هفت تيغه، بيست و يك تيغه و ... شدند.

اما نكته قابل توجه و مغفولي كه توجه به آن كليد حل معماست و ريشه تمامي اين مسائل می‌باشد اين است كه علامت­ هايی كه هر چند به قول مورخين تاريخچه آن به دوران قاجاريه و زنديه برمی‌گردد، اما ريشه اصلي آن را بايد در مسيحيت جستجو و پيدا كرد. ناگفته نماند كه در دروان صفويه تا زمان شاه عباس اول عزاداری ها و حركت­ های شيعی بطور زيرزمينی انجام می گرفته و شاهان و سلاطين هميشه از اجتماعات شيعی خوف داشتند و برخلاف امنيت دستگاه حكومتی خود مي ديدند تا اينكه در زمان حكومت شاه عباس دوم ورق برمی گردد و شاه عباس دوم به شدت مدافع شيعه و عزاداری سيدالشهداء می شود و برای نشر و گسترش عزاداری­ ها و اجتماعات سوگواری شيعی به فكر چاره می افتد او در دستگاه حكومتی خود وزارتی بنام وزارت روضه‌خوانی و تعزيه‌داری ايجاد كرده و وزيری برای آن منصوب می‌كند. او وزير روضه خوانی و تعزيه داری خود را به اروپای شرقی كه در آن زمان صفويان روابط بسيار نزديك، مرموز و ويژه‌ای با آنها داشته‌اند می‌فرستد كه در رابطه با مراسم ديني و تشريفات مذهبی آن جا تحقيق كند.
وزير روضه خوانی و تعزيه داری در رابطه با اين موضوع تحقيق كرده و بسياری از سنتها و مراسم جمعی مذهبی و تظاهرات اجتماعی مسيحيت و برگزاری و نقل مصيبت­ های مسيح و حواريون و شهدای تاريخ مسيحيت و نيز علائم و شعارهای آنان و ابزارها و وسايل خاص اين مراسم و دكورهای ويژه ­ی محافل دينی و كليسا را اقتباس كرده و همه را به ايران می‌آورد و در اينجا به كمك  وابستگان به رژيم صفوی، آن فرم ها و رسوم را با تشيع و تاريخ تشيع و مصالح ملی و مذهبی ايران تطبيق داده و به آن قالب­های مسيحی اروپايی و محتوای شيعي ايراني مي بخشند بطوري كه ناگهان در ايران سمبل ­ها و مراسم، مظاهر كاملاً تازه اي كه هرگز نه در مليت ايران سابقه داشت و نه در دين اسلام و نه در مذهب شيعه، بوجود آمد.

مراسم و تشريفات مخصوص عزاداري اجتماعي و رسمي، همه فرم های تقليدی از عزاداری و مصيبت‌خوانی و شبيه‌سازی مسيحيت اروپايی است و حتی گاه به قدری ناشيانه اين تقليد را انجام داده‌اند كه شكل صليب را هم كه در مراسم مذهبی مسيحی‌ها جلوی دسته‌ها می‌برند.

 صفويان بدون اينكه كمترين تغييری در آن بدهند آن را به ايران آورده‌اند و امروزه هم بدون توجه به شكل رمزی و مذهبی آن در مسيحيت، جلوی دسته‌های عزاداری راه می‌برند و همه می بينند كه شاخصة نمايان هر دسته سينه زني همين صليب جريده است. در عين حال در نظر هيچكس معلوم نيست براي چيست و هيچ كس از آنهايي هم كه آن را می‌سازند و حمل مي‌كنند نمی‌دانند براي چه چنين می‌كنند. ارزش و اعتبار و شكوه و فداكاري، اندازه ايمان و شور دينی يك دسته به بزرگی و سنگينی و زيبايی و گرانی علامتی است كه در جلوي آن دسته حركت مي كند.

همه ی ما در مراسم های عزاداری که از دوران کودکی  شاهد آن بودیم، نمادها و نقوش مختلفی بر روی علم ها خودنمایی می کردند و هرکدام گویای پیامی خاص است.

در علامت (علم)  تیغه ها نماد حق طلبی شیعه و نمادی از تیغه ی شمشیر است که در یاری امام حسین (ع) از نیام بر کشیده شده است و این تیغ ها هیچ گاه در نیام نخواهد شد.

معمولا بر روی تیغه ها زیارت عاشورا، اشعار و یا آیاتی از قرآن نوشته می شود. بر روی تیغه ها جز نام زیبای ائمه اطهار(ع) و اسماء جلاله چیز دیگری حک نشده است.

حیواناتی هم بر روی برخی ازعلامت ها حک می شود که هر کدام معنی خاص خود را دارند. در زیر به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم.

- شیر که در ادبیات نماد شکوه، جلال، بزرگی، ابهت است آن را به حضرت علی علیه السلام منصوب می کنند.
- آهو: نمادی از امام رضا علیه السلام و ایرانی ترین نماد یعنی ضامن آهو است.
- طاووس: نماد امام زمان عجل الله است و بر گرفته از این حدیث زیباست(المهدی طاووس اهل الجنه).
- شتر: در قرآن در ماجرای قوم ثمود و حضرت صالح از این حیوان یاد شده است كه شاید ارتباط معنایی‌اش با عاشورا و علت نصب آن در علم مربوط به عاشورا در همین‌جا نهفته باشد. قوم ثمود برای كشتن ناقه‌ی صالح به واسطه‌ی كینه‌ و بی‌دینی‌ همچون شتران دیگر او را نحر كردند و به بدترین شكل كشتند. تا جایی كه طبق روایت امام صادق علیه‌السلام كسی از صغیر و كبیرشان نماند كه ضربه‌ای به این شتر وارد ننماید،همان اتفاقاتی كه یزدیان در روز عاشورا انجام دادند.
- تبرزین و کشکول: استفاده از این نماد اشاره به درویش کابلی دارد که در روز عاشورا با یک کشکول آب به خدمت امام حسین(ع) رسید و امام قبول نکردند.
البته در"علم" معمولاً دو سر اژدها نیز دیده می شود که نسبت به سایر عناصر از دلالت کمتر شناخته شده ای برخوردار است. این دو سر اژدها نماد لشگر جنیان حاضر در روز عاشورا برای یاری امام حسین (ع) است که اذن خواستند ولی امام حسین (ع) با توجه به آنکه مامور به ظاهر بودند با جنگیدن جنیان موافقت نفرمودند.

جالب است که در گذشته و زمانی که برق وجود نداشته و مردم برای روشنایی از مشعل و فانوس برای روشن کردن پیرامون خود استفاده می کردند، برای روشنی علامت های خود نیز از این دست وسایل استفاده می کردند که دارای جنبه هنری و تمثیلی زیبا بوده است.

نخل هم یکی دیگر از نمادهای عزاداری قدیمی و اصیل است که در برخی شهرها و تهران (به ویژه در شمیران) روز عاشورا به نشانه ی تشییع پیکر مطهر امام حسین علیه السلام روی دست مردم به حرکت درمی آید.

تصویر ذهنی عموم و بیشتر مردم از عزادارهای حسینی تصویری سنتی و قدیمی است از دسته سینه زن ها و زنجیرزن ها، طبال های میانه ی دسته و سنج زن ها، از عَلَم هایی که به میدان می آوردند و چشم ها خیره ی علم بود و علمدار... یکی دست به پارچه های آویخته از آن می کشید، دیگری بیمار خود را از زیر علم رد می کرد به نیت شِفا. یکی پول نذری اش را به او می داد؛ علمدار برایشان حکم عباس بن علی را داشت همان یلِ بی همتای ام البنین.

"شاید" برخی هم بیشتر به عشقِ علم و علم کشی خود را به دسته های عزا می رساندند و مهمان خیمه های عزا بودند.
 
 
 
رضوانی
United States
۱۳۹۴-۱۲-۰۸ ۱۱:۳۹:۱۵
مدتی است در باره مفهوم نمادهای علم تخقیق میکنم و نکات بسیار جالبی کشف کرده ام. برای نوشتن برخی از دیدگاه ها نیاز به مدرک دارم و متشکر میشوم اگر مدرکی از اینکه در زمان صفوی وزیر یاد شده برای عزاداری از اروپا نقلید کرده در اختیار دارید به من بفرمایید تا از آن استفاده کنم. البته نوشته های شما در باره تشابه علم و نمادهایی مه نوشته اید تناقض دارد و بسیار متاسفم که بدون استدلال ارزش علم را کم میکنید و تفکری مثل شاهان و سلاطینی را برپامیدارید که از آنها نوشته اید حرکت مردم شیعه خوف داشتند.
اگر منبع نوشته خودتان را در باره گزارش وزیر صفوی و یا ماموریت وی و کپی کردن نمادها و آیبینها از دین مسیخ دارید و بنویسید متشکر میشوم.
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۳-۱۳ ۰۴:۳۹:۲۴
کتابی ب نام اسرارعلم کشی هس میتوانیدمطاله کنید
 
مهرداد
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۶-۰۷-۰۸ ۱۴:۲۱:۵۱
دوست عزیز ظاهرا مطالعات ناقصی دارید. رشته بنده تاریخ و فرهنگ باستان هست. خود صلیب در واقع نمادی ایرانیست.‌حتی جشن کریسمس از مهرگان ما برداشته شده و بسیاری رسوم مسیحی از ایران و فرهنگ میترائیسم کپی شده. شما به جای زیر سوال بردن علم کشی بهتر است بروید چهار خط مطالعه کنید تا چنین مطالب خنده داری ننویسید.
 
مشهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۲۲ ۱۱:۴۰:۱۹
سلام علیکم
ممنون میشم پیرامون رشته تحصیلیتون و آنچه مربوط به متن بالا میشود راهنماییم بفرمایید
 
مشهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۲۲ ۱۱:۳۳:۵۲
ضمن عرض سلام
ممنون میشم بنده رو هم پیرامون آنچه به دست آورده اید لطف بفرمایید آگاه کنید
حقیرهم علاقه ی زیادی نسبت به معلومات پیرامون این شعیره مذهبی دارم
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۳-۱۳ ۰۴:۴۰:۲۳
کتابی بنام اسرارعلم کشی هس میتوانیدمطالعه کنید
 
سميه قدكي
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۳-۲۴ ۰۲:۱۴:۳۲
باسلام.خود صليب تقليدي از نماد ايراني چليپا يا صليب شكسته است.و خود صليب تقليدي از ايران باستان است.ولي متأسفانه ما فرهنگ و تمدن كهن خودمان را فراموش كرديم و به هرآنچه كه غرب وغرب زدگي ميخاد توجه كنيم.معطوف همان ميشويم!!!
 
طاها
Romania
۱۳۹۵-۰۶-۳۱ ۱۲:۵۵:۴۱
دوست عزیز علامت کشی همش عشقه و این عشقو کسی میفهمه که این کار رو انجام میده نه کسایی مثل شما هرکی یه جوری نوکری اربابشو میکنه شما نمیتونی به کسی که داره کفش جفت میکنه بگی چرا این کارو میکنی هر کسی یه عشقی داره علامت کشاهم همین جور این چیزایی هم که نوشتی همش چرت و پرته
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۷-۱۳ ۰۸:۳۷:۳۸
پسرخوب علامت کشی که به خاطرجلب توجه اطرافیان باشه عشق ارباب حسین نیست عشق چیز دیگری است
 
مسعود
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۷-۱۰ ۲۱:۵۷:۱۶
سلام من خودم یه علم یازده تیغ قدیمی داریم که سال ساخت برمیگرده به دهه چهل به نظر من علامت یه سمبل توکشوره وگرنه جز آهن وفولاد چیزی نیست اکثرعلامت کشا دچار دیسک کمر و کمردرد میشن الان که شده برای ابراز توجه و,,,,,,,,,دل باید حسینی باشه تکه آهن که چیزی نیست
 
احمد
Russian Federation
۱۳۹۵-۰۷-۲۱ ۱۴:۳۴:۳۱
خیلی خوب بود...برای مطالعه و تحقیق بیشتر می تونید به کتاب "تشیع علوی و تشیع صفوی" نوشته ی دکتر شریعتی مراجعه کنید.
 
مهدی
Russian Federation
۱۳۹۵-۰۷-۲۱ ۱۵:۳۶:۱۵
علم.وعلم کشی،چشمو هم چشمی بین هیات هاست .تو این چند روزه یه سر به بیمارستانا بزنید ببینید چقدر جوون بخاطر علم کشی دچار کمر درد و شکستگی شدید شدن .شما باید دل و اخلاقت حسینی باشه نه نمادو ظاهرت .هر کی ادعاش،میشع داره نوکریشو میکنه راست میگه یکم راه امام حسینو ادامه بده
 
حسین ساسانی
Germany
۱۳۹۵-۰۷-۲۲ ۱۴:۰۵:۴۲
نویسنده ناشیانه بخش هایی از کتاب تشیع علوی و صفوی دکتر شریعتی را عینا کپی کرده و دقیقا بعد از این مطالب موافق علامت شده و سعی در رمز گشایی علامت می نماید.
 
مشهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۲۲ ۱۱:۴۲:۳۶
سلام دوست عزیز ممنون میشم اگر اطلاعاتی پیرامون این موضوع دارید بنده رو هم درجریان بزارید
 
ارش
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۳-۲۹ ۱۵:۵۵:۳۰
کسی که واقعا برای خود نمایی زیر علامت نره کمرش چیزی نمیشه اون جوان هایی که تو بیمارستان هم هستن واسه علامت کشی نیست عزیزم واسه چیزه دیگه
 
ابراهیم ن
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۷-۲۲ ۱۶:۲۰:۰۶
سلام دوستان _ من عاشورای امسال از چند نفر که زیر علامت بودند سوال کردم که فلسفه علم کشی چیه ؟ هر کدوم یه جوابی دادن مشخص بود تا به حال دقیقا به این موضوع فکر نکردن چون همه جوابهاشون سطحی بود بعضی ها هم گفتن از قدیم بوده ما هم داریم راه قدیمیا رو میریم
بهتره برای هر کاری اول فکر کنیم بعد اقدام کنیم
 
محمدرضا اصغری
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۷-۲۹ ۰۱:۲۱:۵۷
در مورد نفس ساخت علم دچار اشتباه نشویم چرا که علم یک سنبل و یکی از شعایر حسینی میباشد که با وزن کم در قبل ساخته میشده این اشتباه ماست که سفارش علامتهایی رو میدم که انقدر بزرگ هستن که به کمرمون ایراد وارد میکنه اگر یروز من یکار بدی کردم بزارید پایه خود من نیاید بزارید پایه چیزه دیگه,و چیز دیگه هست هرچیز چه آهن چه چوب چه سنگ که اسمایه مبارکه روش حک بشه اون قابل احترامه
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۶-۰۳-۲۹ ۰۳:۲۶:۱۷
دمتگرم داداش